अर्थ र राजनीति जोड्ने जमर्को

विगतमा भूकम्प, कोरोना महामारी र बदलिँदो अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक परिस्थितिबाट सृजित मुद्रास्फीतिजस्ता समस्याले प्रभावित नेपालको अर्थतन्त्र पछिल्लो समय तङ्ग्रिन नपाउँदै घट्दो आन्तरिक मागका कारण थप शिथिल हुन पुगेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोषको प्रक्षेपणले यस आर्थिक वर्षमा नेपालको आर्थिक वृद्धिदरमा केहि सुधार आई ४.९ प्रतिशत हुने देखाएको छ । अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार मानिने औद्योगिक र व्यापारिक क्षेत्रको वृद्धिदर घट्दै गएका छन् । अर्थतन्त्रको बाह्य क्षेत्रमा सुधार हुँदै आए पनि आन्तरिक रूपमा समग्र मागमा कमी आउँदा आर्थिक वृद्धिमा सङ्कुचन आउने देखिएको छ ।
अर्थतन्त्रमा सबैभन्दा बढी अंश ओगटेको कृषि, वन र मत्स्य क्षेत्रको गार्हस्थ्य उत्पादन सन्तोषजनक देखिँदैन । दुईतिहाइ जनसङ्ख्या कृषिमा निर्भर भएको अवस्थामा पनि दैनिक उपभोग्य वस्तु नै आयात गर्नुपर्ने लज्जास्पद परिस्थितिबाट मुलुक गुज्रिरहेको छ । उत्पादन र रोजगारीका हिसाबले अग्रणि भूमिका खेल्ने औद्योगिक र निर्माण क्षेत्रमा थप सङ्कुचन आउनुले अर्थतन्त्रमा तत्काल सुधारको सङ्केत देखिँदैन । व्यापारघाटा नेपालको दीर्घकालीन रोग बन्न पुगेको छ । उत्पादनशील क्षेत्र झनै कमजोर बन्दै गएका कारण निर्यातको तुलनामा आयात लगभग १० गुणाले बढी छ । गरिबीको रेखामुनि रहेको जनसङ्ख्या २०.२७ प्रतिशत र गिनी सूचकाङ्क ०.३० रहेको छ । आन्तरिक र वैदेशिक गरी जिडिपीमा कुल ऋणभारको अनुपात करिब ५० प्रतिशत पुगेको छ ।
पछिल्लो समय पर्यटकको आवागमनमा आएको वृद्धि र ऊर्जाको उत्पादन बढेसँगै दुई वर्षएता वर्षायामको समयमा सुरु भएको विद्युत् निर्यातले भने केही आशाको सञ्चार गराएको छ । तर, उद्योगधन्दाहरू बन्द हुँदै जानु, कृषि क्षेत्र सरकारको प्राथमिकतामा नपर्नु, कामको सम्मान नहुनु, दण्डहीनता, बढ्दो भ्रष्टाचार र अस्थिर सरकारजस्ता कारणले गर्दा युवाहरूमा थप निराशाको अवस्था सिर्जना हुँदा बिदेसिने प्रवृत्तिलाई थप मलजल गरेको छ । जसले गर्दा गाउँ र बस्तीहरू नै रित्तिँदै गएका छन् ।
सरकार विप्रेषण आयमा भएको वृद्धिलाई उपलब्धि मानिरहेको छ । तर, अहिलेसम्म विप्रेषणको आयबाट आन्तरिक उपभोग र केही सामाजिक सूचकहरूमा सुधार ल्याउनुबाहेक अन्य केही उपलब्धि हुन सकको छैन । पछिल्लो समय त विप्रेषण बढेको अवस्थामा पनि समग्र माग बढ्न नसक्दा आन्तरिक उत्पादन र आयातसँगै सरकारको राजस्वसमेत प्रभावित बनिरहेको छ । जसले गर्दा बैंकहरूमा निक्षेप बढेर लगानीयोग्य रकम थुप्रिइरहेको छ । तर, ब्याजदर घट्दा पनि लगानीको माग भने बढ्न सकेको छैन ।
मुलुकको विकास र स्थायित्वका लागि सरकार, राजनीतिक दल, निजी क्षेत्र, नागरिक समाजलगायतबाट प्रयत्नहरू गरेको जस्तो देखिए तापनि ठोस र निर्दिष्ट कार्यक्रमहरूसहित समन्वयात्मक पहलकदमी हुन नसक्दा अपेक्षित नतिजा प्राप्त हुन सकेको छैन । देशमा आन्तरिक तथा बाह्य लगानीमा वृद्धि ल्याई तीव्र आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने उद्देश्यका साथ सरकारले विगतका विभिन्न समयमा गरेका लगानी सम्मेलनबाट पनि अपेक्षित उपलब्धि हाँसिल हुन सकेको छैन् ।
दिगो आर्थिक वृद्धि र विकासका लागि अर्थतन्त्रको संरचना निर्दिष्ट हुन आवश्यक छ । नेपालको संविधान, २०७२ ले समाजवादउन्मुख अर्थतन्त्रको परिकल्पना गरेको छ भने आर्थिक प्रणालीका हिसाबले देशमा मिश्रित अर्थव्यवस्थालाई अवलम्बन गरिएकोे छ । तर, संरचनागत कमजोरी र स्पष्ट नीति तथा कार्ययोजनाको अभावमा यी दुवै संरचनागत मोडेलबाट प्राप्त हुन सक्ने सकारात्मक प्रतिफललाई हासिल गर्न सकिएको छैन । खासगरी मुलुकको अर्थतन्त्रको यथार्थ अवस्थालाई विद्यमान राजनीतिक विचारधारासँग जोड्न नसकिएकाले अर्थराजनीतिक धार कमजोर बन्न पुग्दा आर्थिक विकास र समृद्धिको पथमा सोचेजस्तो उपलब्धि हुन नसकेको देखिन्छ ।
आर्थिक तथा राजनीतिक उपलब्धि हासिल गर्नका लागि अर्थशास्त्रलाई राजनीतिसँग र राजनीतिलाई अर्थशास्त्रसँग जोड्न सक्नु पर्छ । राज्यको साधन र स्रोतमाथिको नियन्त्रण सरकारमा सहभागी राजनीतिक पार्टीहरूसँग हुन्छ, जसको समुचित परिचालन देशको समग्र अर्थतन्त्र र आर्थिक सिद्धान्तहरूको सुझबुझबाट मात्रै सम्भव हुन्छ ।
यसै कुरालाई मध्यनजर गर्दै राष्ट्रिय आर्थिक सरोकार समाज, नेपालले राजनीतिकर्मी र अर्थशास्त्रीहरूलाई एकाकार गर्दै देशको आर्थिक विकासकोे यात्रामा योगदान पु¥याउने उद्देश्यका साथ हरेक वर्ष ‘राष्ट्रिय अर्थशास्त्री सम्मेलन’ आयोजना गर्दै आइरहेको छ । यसको अतिरिक्त संस्थाले विगत एक वर्षदेखि अध्ययन, अनुसन्धान, विज्ञहरूसँगको बहस र छलफलबाट नीतिगत समस्याको पहिचान गर्दै परिमार्जनका लागि खबरदारी गर्ने अठोटका साथ त्रैमासिक पत्रिका ‘आर्थिक सरोकार’ प्रकाशन गर्दै आएको छ । यसैबिच वर्तमान डिजिटल युगमा पाठकहरुको परिवर्तित रुचिलाई मध्यनजर गर्दै अनलाईन पत्रिकाको रुपमा न्यूज पोर्टल ‘अर्थशास्त्री डट कम’ (arthasastri.com) सञ्चालन गर्ने जमर्को गरेको छ । नितान्त गैरनाफामूलक सामाजिक संस्थाका रूपमा रहेको यो संस्थाबाट सञ्चालन हुन गइरहेको न्यूज पोर्टल ‘अर्थशास्त्री डट कम’मार्फत हाम्रो सम्पूर्ण टिम आमसञ्चार र पत्रकारिताको आचारसंहिता र धर्मलाई आत्मसात् गर्दै देशको आर्थिक–सामाजिक समुन्नतिका लागि योगदान गर्ने प्रण गर्दछ । साथै हाम्रो यस प्रयासलाई विभिन्न तवरबाट साथ सहयोग पुर्याउनेसम्पूर्ण सङ्घसंस्था र महानुभावहरूमा आभार व्यक्त गर्दै आगामी दिनहरुमा हाम्रो यस अभियानलाई थप उचाईमा पुर्याउनका लागि सुझाव र सल्लाहको समेत अपेक्षा गरिन्छ ।